انجمن حمایت از حقوق مدنی شهروندان
با “محیط زیست” دیگر نمی توان به عنوان موضوعی معمولی در دستور کار ملی برخورد کرد
در سال های آینده آتش بیار معرکه جنگ ها، آب خواهد بود. محققین، منطقه خاورمیانه را به عنوان یکی از کم آب ترین مناطق دنیا مورد توجه قرار داده اند. از نظر آنان این منطقه بیشتر از دیگر نقاط دنیا مستعد نزاع و جنگ بر سر منابع آب است. خاورمیانه با وجودی که 5 درصد از جمعیت جهان را در خود جای داده تنها صاحب یک درصد از منابع آب است و این مساله در کنار منابع مشترک آبی بین کشورهای منطقه ،این منطقه از جهان را مستعد جنگ بر سر آب ساخته است.
ایران با پنج کشورعراق (کارون)، ترکمنستان (اترک)، آذربایجان و ارمنستان(ارس) و افغانستان (هیرمند) رودخانه مشترک دارد، در مرز بین ایران و افغانستان ناحیه ای به نام هامون قرار دارد. بیشتر این قسمت ایران از آب رودخانه هلمند که از شرق در افغانستان سرچشمه می گیرد، سیراب می شود. این منطقه، تاریخی دارد. در طول 150 سال گذشته – هنگامی که آب کمیاب می شد، تنش هایی به وجود می آمد. امروز، این ناحیه بار دیگر به علت فقدان آب تحت فشار است. نتیجه این فاجعه زیست محیطی – طی دهه گذشته – تخلیه و رها کردن بسیاری از روستاها بوده است. حالا خانه ها زیر شن هایی دفن شده اند که باد آن ها را از بستر خشک شده هامون می آورد. باد در اسکله های پر سر و صدا – بازارهای خالی ماهی – می پیچد و قایق های شکسته، در همه جا پخش و پلا شده اند. اما این مشکل فقط بر ایران تاثیر نمی گذارد. نابسمانی های گسترده افغانستان و ساخت سد کجکی بر روی هیرمند،خشک شدن دریاچه هامون که هفتمین تالاب بینالمللی جهان میباشد را در پی داشته و موجب قطع شدن منبع معاش ۴۰۰ هزار سیستانی، کاهش قابل ملاحظه پرندگان بومی سیستان، رو به انقراض نهادن گاو سیستانی، بروز فقر و نا امنیهای متعاقب آن از جمله فعالیت قاچاق مواد مخدر، مهاجرت گسترده سیستانیان به مناطق شمالی کشور و زوال روزافزون صنایع دستی سیستان شدهاست.
درعکس های ماهواره ای از جنوب شرق ایران توفان های شن و ریزگرد را میتوان دید که از هامون ها سرچشمه می گیرند.
اما از طرف دیگر به جز مشکلات احتمالی سر حقآبه با همسایگان، ایران در منقطه ای از نظرجغرافیایی قرار گرفته که بین کشورها اختلافات شدید سرمنابع و تقسیم بندی آب وجود دارد. در غرب ایران کشورهای عراق، سوریه و ترکیه بر سر تقسیم بندی آب رودخانه های دجله و فرات اختلاف دارند.
در دهه های اخیر و به دنبال رویکرد یکسو نگرانه، برخی کشورها درصدد استفاده یکجانبه از منابع آبی در این منطقه برآمده اند و در پی تغییرات شدید اقلیمی و وقوع خشکسالی های مکرر و طولانی مدت، آلودگی هوا روند رو به رشدی را طی کرده است. یکی از انواع آلودگی های هوا که در سال های اخیر در منطقه خاورمیانه شاهد آن هستیم، پدیده گرد و غبار است .
تحقیقات مرکز پژوهش هوایی آمریکا NOAA در عراق نشان داده است، عامل اصلی شدت یافتن طوفانهای شن مخصوصا گرد و غبار در ایران و گسترش بیابان در بخش های شرقی عراق به ویژه منطقه آلجزیره است. این منطقه در نزدیکی بغداد و در بین دو رودخانه فرات و دجله قرار گرفته است و در گذشته دارای تالاب ها و دریاچه های متعددی بوده است. اما خشکسالی های مداوم که از سال 91-1990 آغاز شده به همراه کاهش بارندگی و تغییراتی که در تقسیمات آبی رودخانه فرات توسط دولتهای سوریه، ترکیه و عراق صورت گرفته سبب گسترش مناطق بیابانی در این منطقه شده است و بدین ترتیب ذرات بستر دریاچه ها و تالاب ها که بسیار ریز هستند، بهراحتی در مسیر حرکت بادهای قوی شمال قرار گرفته و به حالت معلق در آمده اند. این پدیده سبب شده در بسیاری از روزهایی سال؛ شرق سوریه، شرق اردن، مرکز عراق و عربستان و استانهای جنوبی و غربی ایران با پدیده گرد و غبار مواجه شوند.
تصاویر ماهوارهای تهیه شده توسط سازمان منطقهای محیط زیست خلیج فارس(راپمی) نیز حکایت از این دارد که منشاء بسیاری از این ریزگردها همان منطقه نابودشده در بینالنهرین است که زمانی نه چندان دور بزرگترین تالاب خاورمیانه و امروز بیابانی خشک و لمیزرع است.
یکی از علل مهم خشک شدن دریاچهها و تالابها در عراق و سوریه، ناشی از پروژه عظیم آناتولی یا GAP در ترکیه است.
بنا بر اسناد و مدارک، ظرفیت مخازن سدهای موجود و احداث شده ترکیه بر رودخانه فرات، بیش از یک و نیم برابر (فراتر از150درصد) کل حجم آورد این رودخانه است.این در حالی است که بیش از 98 درصد آب کشور عراق و86درصد آب کشور سوریه وابسته به رودخانههای دجله و فرات است.
بهره برداری از سد ایلیسو سبب خواهد شد ترکیه از ورود همه 56 درصد حجم آبی که از خاک این کشور به دجله سرازیر میشد، جلوگیری کند و فرایندهایی نظیر بیابانزایی و خشکسالی در عراق شدت یابد.
ساخت این سد از سال 2006 شروع شده است و در سال 2019 به پایان خواهد رسید. با توجه به مرزی بودن این سد در جنوب شرق ترکیه و احداث آن بر روی رود دجله که به خاک عراق سرازیر می شود؛ محیط زیست کشور ایران را نیز به خود متاثر کرده است، این سد نیازمند مجوزهای قانونی بین المللی و جلب رضایت کشورهای ایران و عراق است که دولت ترکیه بدون اخذ مجوزهای قانونی از مجامع بین المللی در حال ساخت آن است.
بر اساس معاهدات بین المللی هیچ کشوری حق ندارد بر سر رودهای مشترک، خودسرانه دخل و تصرف کند، مگر اینکه اجازه کشور پایین دست را حاصل کند. به طور یقین “ریزگرد” یکی از خطرناکترین تهدیدهای زیست محیطی در کشورهای منطقه خاورمیانه است که اگر برای رفع آن چارهای اندیشیده نشود قطعا در مدت زمان نه چندان دوری هزینههای سلامت گزافی را به دولتهای درگیر این پدیده تحمیل خواهد کرد و از آنجا که این معضل پدیدهای فراملی است نیاز است که دولتهای درگیر این مساله وارد عمل شوند و برای از بین بردن آن با یاری یکدیگر چارهای بیاندیشند.
شاید در گذشته ای نه چندان دور صحبت از محیط زیست سالم چندان که باید و شاید در محافل علمی و بین المللی طرفدارانی نداشت، اما در دهههای اخیر روشن شدن برخی ابعاد خطرناک مسائل زیست محیطی، به شدت توجه افکار عمومی را به خود جلب نموده است و در این میان موضوع “حق بر هوای پاک” جدیدتر است.
این حق یکی از زیرمجموعه های “حق بر محیط زیست سالم “است و دولتها براساس عرف ، اغلب در قالب قوانین اساسی خود، آن را به رسمیت شناخته و متعهد به تضمین این حق شدهاند. اما باید توجه داشت که موضوع آلودگی هوا اغلب جنبه مرزگذر دارد. به همین دلیل دولتها در برابر “حق بر محیط زیست سالم” با دو تعهد در برابر دو صاحب حق مواجهاند: از یک سو حق اتباع خود در داشتن محیط زیست سالم و از سوی دیگر منع ایجاد ضرر و خسارت به اتباع دولت دیگر یا به عبارت بهتر منع استفاده زیانبار از سرزمین در حقوق بین الملل است.
از آنجا که حل مسائل زیست محیطی نیازمند همکاری منطقهای است و با توجه به اینکه اساساً مشکلات زیست محیطی مرز نمیشناسند. پیشنهاد میگردد ضمن تسریع و تسهیل در اجرای تفاهمنامههای امضاء شده میان کشورهای همسایه، نسبت به تدوین پیش نویس طرح اجرایی همکاری چند جانبه میان کشورهای منطقه برای مقابله با ریزگردها که بتواند در غلبه بر پدیده ریزگردها موثر واقع شود اقدام گردد. بدین ترتیب با توجه به آنچه گفته شد به نظر میرسد همکاری و هماهنگی کشورهای درگیر با معضل ریزگرد ها از جمله کویت، عراق، عربستان، سوریه، اردن، امارات و ایران و نیز کشور اثرگذار غیر مستقیم یعنی ترکیه در چارچوب همکاریهای منطقهای موثرترین راه مبارزه با این پدیده خواهد بود که در آن حقوق اولیه بشری یعنی حق حیات سالم انسانها محترم شمرده شود.
همچنین با توجه به مطالب اذعان شده باید گفت: امنیت آب، امنیت محیط زیست و امنیت انسانی، همه به هم ارتباط دارند امنیت انسانی عبارتی است که نخستین بار برنامه توسعه ملل متحد در 1994 به آن توجه کرد. این مفهوم می کوشد امنیت مردم را تضمین کند – نه فقط امنیت کشورها را.
تفکر درباره امنیت به طور سنتی ،تاکید بر قدرت نظامی ملی بوده است که معتقدیم باید منسوخ شود. چرا که این قرن – قرنی است که ممکن است، محیط زیست: ما را بسازد یا ویران کُند .
آنچه مسلم است در حال حاضر خلاء یک نهاد بین المللی که مرجع رسیدگی به مناقشات زیست محیطی کشورها باشد،خالی به نظر می رسد لذا پیشنهاد میگردد نهاد بین المللی” UNER” ایجاد شود و با توجه به جغرافیای خاص و مهم ایران مقر این نهاد بین المللی در کشور ایران قرار گیرد.
